Od 1995 roku ochrona i zarządzanie powierzchnią ziemi stały się priorytetowym kierunkiem działalności IETU. Głównym celem jest opracowywanie i doskonalenie narzędzi wspomagających zarządzanie powierzchnią ziemi, takich jak:

• metody i charakterystyki identyfikacji terenów zdegradowanych,

• system informacji o terenach poprzemysłowych oraz o składowiskach odpadów komunalnych,

• system informacji o zanieczyszczeniu środowiska i klasyfikacji zanieczyszczonych gruntów,

• strategie postępowania z terenami poprzemysłowymi w skali regionalnej i krajowej,

• ocena ryzyka środowiskowego i zdrowotnego wynikającego z zanieczyszczenia terenu,

• technologie oczyszczania gruntów i wód podziemnych,

• modele rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń,

• metody komunikacji społecznej i edukacja.

Zgromadzono bogatą bazę danych odnośnie istniejących w regionie terenów poprzemysłowych oraz stopnia ich zanieczyszczenia. W IETU opracowano, między innymi na zlecenie Ministerstwa Środowiska:

• strategię zarządzania środowiskiem na terenach zdegradowanych w wyniku działalności gospodarczej,

• wytyczne systematycznej inwentaryzacji terenów zdegradowanych,

• projekt programu działań koniecznych dla minimalizacji negatywnych skutków dawnej działalności przemysłowej.

W ramach współpracy międzynarodowej z Departamentem Energetyki Rządu USA, Uniwersytetem Stanowym na Florydzie, Amerykańską Agencją Ochrony Środowiska oraz agendami Unii Europejskiej IETU realizuje projekty naukowo-badawcze dotyczące oczyszczania i zagospodarowania terenów poprzemysłowych:

• Oczyszczanie gleb z metali ciężkich metodą fitoremediacji

• Zastosowanie bioreaktora do oczyszczania gleb zanieczyszczonych rozpuszczalnikami

• Rozbudowa i optymalizacja pracy przewoźnego reaktora do bioremediacji gruntów zanieczyszczonych związkami ropopochodnymi

• INCORE - Zintegrowana koncepcja remediacji wód podziemnych (Integrated Concept for Groundwater Remediation)

• PHYTODEC - Budowa systemu decyzyjnego umożliwiającego ocenę opłacalności stosowania roślin do oczyszczania gleb i osadów dennych z metali ciężkich (A Decision Support System to Quantify Cost /Benefit Relationships of the Use of Vegetation in the Management of Heavy Metal Polluted Soils and Dredged Sediments)

• METALLOPHYTE – Kompleksowe podejście do usuwania metali toksycznych z gleby przy użyciu roślin (Turning Plants into Heavy Metal Accumulators)

IETU podejmuje również inicjatywy mające na celu zwrócenie uwagi administracji publicznej i samorządowej na konieczność kompleksowego zarządzania ochroną powierzchni ziemi oraz na konieczność podjęcia systemowych rozwiązań problemu oczyszczania i zagospodarowywania terenów poprzemysłowych. W tym celu organizowane są szkolenia, seminaria i sesje informacyjne poświęcone tematyce przywracania terenów zdegradowanych przez przemysł do obiegu przyrodniczego i gospodarczego. Nowatorską formą działania jest utworzenie Komitetu Społecznego ds. Zagospodarowania Terenów Poprzemysłowych w Województwie Śląskim. Jest to wynik wieloletniej współpracy IETU z władzami regionu w realizacji przedsięwzięć ekologicznych na terenie Śląska.

Wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w środowisku wymaga dostępu i zarządzania olbrzymią ilością informacji. Dlatego też zastosowanie i rozwój technologii Systemów Informacji Przestrzennej (GIS) stały się przedmiotem badań IETU. W latach 1990-2000 opracowano, między innymi, przykładowe rozwiązania:

• systemu informacji przestrzennej o składowiskach odpadów,

• systemu informacji przestrzennej o zanieczyszczeniu gleb,

• systemu informacji przestrzennej o obiektach chronionych,

• numerycznego modelu terenu województwa śląskiego,

• procedur budowy map rozmieszczenia mieszkańców dla potrzeb analizy ryzyka zdrowotnego wynikającego z zanieczyszczenia środowiska,

• analizy i integracji danych o środowisku ze szczególnym uwzględnieniem terenów przemysłowych,

• bilansowania ilości zanieczyszczeń w gruntach terenów przemysłowych wraz z analizą niepewności i błędów,

• analiz geostatystycznych dla potrzeb kartowania i modelowania zanieczyszczeń w środowisku,

• systemu identyfikacji i inwentaryzacji terenów zdegradowanych.

IETU pracuje nad stworzeniem takiego zestawu narzędzi, który pozwoliłby na wieloaspektową analizę procesów zachodzących w środowisku zarówno przy zastosowaniu modeli statystycznych, jak i fizycznych osadzonych w systemach informacji przestrzennej.

Obecne prace dotyczą integracji z GIS:

• modeli przepływu i transportu zanieczyszczeń z gruntu do wód podziemnych,

• modeli emisji zanieczyszczeń gazowych z gruntu do powietrza,

• procedur analizy i oceny ryzyka zdrowotnego.

Opracowanie lub adaptacja oraz wdrażanie najefektywniejszych, przyjaznych dla środowiska technologii oczyszczania powierzchni ziemi jest głównym celem projektów badawczo-wdrożeniowych realizowanych w IETU.

Bioremediacja jest metodą usuwania ze środowiska naturalnego różnorodnych zanieczyszczeń przy pomocy mikroorganizmów. Mikroorganizmy te, bakterie i grzyby, spożytkowują zanieczyszczenia jako surowce w syntezie biomasy oraz do produkcji energii.

Bioremediacja, zarówno stymulowana środkami technicznymi, jak i zachodząca samorzutnie, oferuje aktualnie wyższą efektywność ekonomiczną i bardziej przyjazny środowisku w porównaniu z innymi metodami, przebieg procesu oczyszczania.

W IETU, przy współpracy z Savannah River Technology Center (USA) w latach 1997-1999 opracowano i uruchomiono na skalę techniczną sposób usuwania z gruntu ropopochodnych metodą aktywnie i pasywnie przewietrzanej biopryzmy. W 2000 r. skonstruowano i uruchomiono przewoźny reaktor o pojemności ok. 5m³ do bioremediacji gruntów zanieczyszczonych węglowodorami. Prowadzone są także badania nad skutkami niskonakładowego stymulowania naturalnych procesów biodegradacji węglowodorów w gruncie.

Trwają badania nad zastosowaniem bioreaktora do beztlenowej biodegradacji rozpuszczalników chlorowanych, jednego z bardziej rozpowszechnionych zanieczyszczeń gruntów i wód podziemnych.

W skali polowej prowadzone są badania nad zastosowaniem metody fitoremediacji do usuwania z gleb metali ciężkich. Wykorzystuje ona zdolność niektórych gatunków roślin do pobierania z gleby i gromadzenia w tkankach zanieczyszczeń. Metoda ta jest przydatna do oczyszczania gleb terenów rolnych, nieużytków, miejskich terenów rekreacyjnych (parków, zieleńców), a także ogródków działkowych i terenów popowodziowych.

Od wielu lat IETU prowadzi prace nad zmniejszeniem uciążliwości odpadów dla środowiska. W ramach zrealizowanego w Programie PHARE “Wieloletniego Programu Gospodarki Odpadami Komunalnymi w Województwie Katowickim”, opracowano strategię działań, pozwalających na stopniową budowę nowoczesnego systemu, zgodnego z europejskimi i światowymi standardami. Analizą objęto obszar 96 gmin uwzględniając wszystkie elementy gospodarki odpadami komunalnymi, a więc: powstawanie odpadów, gromadzenie, wywóz i transport, unieszkodliwianie, zagadnienia ekonomiczne gospodarki odpadami, zagadnienia prawne i organizacyjne.

Kontynuację tego Programu stanowił projekt “Regionalny System Gospodarki Odpadami Komunalnymi Dla Woj. Katowickiego”. Jego celem było wytypowanie i przygotowanie do finansowania przez Bank Światowy inwestycji związanych z gospodarką odpadami komunalnymi w województwie śląskim.

Wykonano także kompleksowe programy gospodarki odpadami dla Krakowa, Łodzi i Szczecina.

Uzupełnienie stanowi opracowany w 2000 roku modelowy program informacyjno-edukacyjny dla gmin wdrażających nowoczesną gospodarkę odpadami komunalnymi.

IETU wraz z Instytutem Gospodarki Odpadami i Państwowym Instytutem Geologicznym opracował w 2002 roku projekt pierwszego krajowego planu gospodarki odpadami, który został przyjęty przez Radę Ministrów 29 października 2002 r.

Głównym aspektem działań IETU jest badanie reakcji ekosystemów leśnych na oddziaływanie zanieczyszczeń powietrza zarówno na drodze bezpośredniej jak i pośredniej (poprzez glebę). W projektach realizowanych na zamówienie Ministerstwa Środowiska (a finansowanych ze środków KBN lub NFOŚiGW) analizowano procesy depozycji oraz oddziaływania gazowych i niegazowych składników zanieczyszczeń powietrza: siarki, związków azotu, ozonu pochodzenia fotochemicznego a także UV-B na różnych poziomach organizacji biologicznej. Od początku lat dziewięćdziesiątych na terenie zlewni Wilczego Potoku w Brennej prowadzone są w ramach monitoringu zintegrowanego badania bilansu zanieczyszczeń i mineralnych składników odżywczych w ekosystemie lasu świerkowego; badaniom tym towarzyszą ciągłe pomiary głównych gazowych zanieczyszczeń powietrza o charakterze fitotoksycznym (koncepcja poziomów krytycznych).

Ponadto prowadzone są prace na stałych leśnych powierzchniach badawczych na terenie kilkunastu parków narodowych dotyczące analizy wrażliwości drzew i gleb na kwaśną depozycję z powietrza. Badania te obejmują również studia fitosocjologiczne, których celem jest określenie bioróżnorodności biologicznej w ekosystemach leśnych w kontekście zmian stopnia zanieczyszczenia środowiska.

W IETU prowadzone są również prace studialne mające na celu opracowanie zasad przyrodniczego zagospodarowania (m. in. zalesiania) stref oddziaływania dużych zakładów przemysłowych.

Ochrona powietrza jest jednym z podstawowych problemów badawczych IETU od początku jego działalności. Opracowywanie i doskonalenie narzędzi zarządzania jakością powietrza na różnych szczeblach zarządzania, jest głównym celem działalności realizowanej w ramach następujących pól badawczych:

• bilanse emisji zanieczyszczeń do powietrza,

• monitoring jakości powietrza i opadów atmosferycznych,

• oceny oddziaływania na środowisko,

• strategie redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza.

Prace naukowo-badawcze prowadzone są na zlecenia instytucji krajowych, głównie Ministerstwa Środowiska oraz we współpracy międzynarodowej np. 4. Programu Ramowego Unii Europejskiej (Projekt POPCYCLING-BALTIC , Projekt MAMCS) oraz 5. Programu Ramowego Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej (Projekt MERLIN)

Bilanse emisji zanieczyszczeń do powietrza opracowywane są w oparciu o doskonalenie wskaźników emisji z procesów technologicznych oraz ze źródeł niskich (indywidualne paleniska domowe i źródła transportu). Szacunki emisji zanieczyszczeń wykonywane są dla podmiotów gospodarczych, gmin, powiatów, województw oraz na poziomie krajowym. W trakcie wieloletnich badań powstała bogata baza danych o wskaźnikach emisji i emisjach pyłów, SO₂, NO₂, NMLZO,CO, NH₃, TZO, CO_2, CH₄ i N₂O.

Badania dotyczące tego problemu mają związek ze zobowiązaniami Polski w ramach Konwencji Genewskiej w Sprawie Zanieczyszczenia Powietrza na Dalekie Odległości (zwanej dalej Konwencją). Przedmiot tych badań dotyczy Protokołu Metale Ciężkie, który od 1998 roku zaistniał w Konwencji i koncentruje się na grupie 8 metali ciężkich, tj. kadmie, ołowiu, rtęci, arsenie, chromie, niklu, miedzi i cynku. Najwięcej badań i analiz źródeł emisji dotyczy pierwszych trzech wymienionych metali, uznano za priorytetowe.

Corocznie, dla potrzeb Ministerstwa Środowiska i GUS, wyznaczane są dane o wielkości krajowej emisji wymienionych metali oraz dane o emisjach z obszarów poszczególnych województw. Wartości te uznawane są jako oficjalne i publikowane dokumentach Ministerstwa oraz w statystykach krajowych GUS i WUS. Tworzone są również mapy przestrzennego rozkładu emisji tych zanieczyszczeń. W tym celu wyznaczane są emisje w siatce kwadratów dzielących Polskę na obszary 50 km x 50 km.

Dane o długookresowych zmianach emisji metali do powietrza oraz dane o prognozie zmian tych emisji są wykorzystywane w krajowych i wojewódzkich programach ochrony powietrza. Wyznaczanie wielkości emisji o których mowa jest możliwa dzięki badaniom wskaźników emisji. Prowadzone w tym zakresie badania koncentrują się zwłaszcza na wyznaczaniu wskaźników emisji do powietrza zanieczyszczeń będących produktami procesów spalania różnych rodzajów paliw w różnych rodzajach źródeł spalania.

Badania dotyczące krajowej emisji NMLZO są jedynymi tego typu kompleksowymi badaniami w Polsce z zastosowaniem ujednoliconej metodologii EKG/EMEP. Mają one związek ze zobowiązaniami Polski w ramach Konwencji Genewskiej w Sprawie Zanieczyszczenia Powietrza na Dalekie Odległości, a ściślej Protokołu w sprawie Ograniczenia Emisji Lotnych Związków Organicznych lub ich Transgranicznych Strumieni z 1991 roku oraz Protokołu w sprawie Przeciwdziałania Zakwaszeniu, Eutrofizacji i Ozonowi Przyziemnemu z 1999 roku.

Corocznie, dla potrzeb Ministerstwa Środowiska i GUS, wyznaczane są dane o wielkości krajowej emisji NMLZO oraz dane o emisjach z obszarów poszczególnych województw. Wartości te uznawane są jako oficjalne i publikowane dokumentach Ministerstwa oraz w statystykach krajowych GUS i WUS. Tworzona jest również mapa przestrzennego rozkładu emisji tych zanieczyszczeń w siatce kwadratów EMEP dzielących Polskę na obszary 50 km x 50 km.

Monitoring jakości powietrza i opadów atmosferycznych prowadzony jest na podstawie pomiarów na Stacji Katowice - Załęże, usytuowanej na terenie Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych. Stację uruchomiono w połowie lat siedemdziesiątych.

Od 1992 roku stacja pomiarowa pracuje w Krajowej Sieci Stacji Podstawowych Monitoringu Zanieczyszczeń Powietrza w ramach programu Państwowego Monitoringu Środowiska. Od 1999 roku wchodzi ona w skład europejskiej sieci monitoringu powietrza - EUROAIRNET.

W stacji prowadzone są ciągłe pomiary stężeń dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, ozonu i pyłu zawieszonego (PM₁₀).

Równolegle z oznaczaniem zanieczyszczeń chemicznych wykonywane są pomiary temperatury powietrza. Prowadzone badania pozwalają na:

• ocenę stanu jakości powietrza atmosferycznego w obszarze reprezentatywnym dla stacji pomiarowej w Katowicach - Załężu, określenie wieloletnich trendów zanieczyszczeń,

• analizę przemian chemicznych badanych zanieczyszczeń w atmosferze,

• informowanie społeczeństwa i organów administracji państwowej o stanie powietrza w warunkach miejskich.

Wyniki badań, zarówno stężeń zanieczyszczeń gazowych jak i składu chemicznego opadów atmosferycznych, wykorzystywane są w badaniach dotyczących oceny szybkości korozji atmosferycznej materiałów konstrukcyjnych i trwałości zabezpieczeń antykorozyjnych dla potrzeb krajowej sieci monitoringu korozyjnego, oceny zagrożeń korozyjnych szacowania ekonomicznych skutków korozji. Ponadto dane z badań wykorzystywane są w programie UN ECE International Co-operative Programme on Effects of Air Pollution on Materials including Historical Monument realizowanego w ramach Konwencji o Trangranicznym Przenoszeniu Zanieczyszczeń na Dalekie Odległości. W programie tym uczestniczy Polska, a stacja monitorowania stanu atmosfery i oceny szybkości korozji w Katowicach - Załężu została wytypowana jako jedna z czterech w Europie Środkowo-Wschodniej i jedyna w Polsce.

Równolegle z badaniami stężeń zanieczyszczeń w atmosferze, na własnej stacji monitoringowej, od roku 1977 prowadzone są badania zmian odczynu opadów atmosferycznych i ich składu chemicznego. Dzięki tym badaniom zespół pracowników IETU jako pierwszy zaobserwował niekorzystne zmiany zakwaszenia opadów, które w centralnej części województwa śląskiego rozpoczęły się na początku lat 90-tych. Wszechstronne badania tego zjawiska pozwoliły ilościowo ustalić rodzaj zachwiania bilansu emisji do atmosfery zasado- i kwasogennych zanieczyszczeń.

Od połowy lat 80. IETU uczestniczy w opracowywaniu strategii redukcji zanieczyszczeń powietrza na szczeblu lokalnym (Procedura wyznaczania emisji granicznych na przykładzie gminy Chorzów), wojewódzkim (Wieloletni Program Ochrony i Kształtowania Środowiska w woj. katowickim na lata 1996-2005 oraz kierunki działań do roku 2010), a także krajowym ( Krajowy Program Redukcji Emisji NMLZO).

Elementem badań w zakresie strategii redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza było także określenie emisji granicznych dla województw w perspektywie roku 2010, których osiągnięcie pozwoli na wypełnienie zobowiązań międzynarodowych Polski w ramach Konwencji Genewskiej i Konwencji Klimatycznej.

Ochrona wód

Silna antropopresja związana z przemysłowym charakterem naszego regionu oraz jego silnym zurbanizowaniem znacząco kształtuje jakość wód powierzchniowych. Dotyczy to także zbiorników wodydo picia. Kumulacja zanieczyszczeń w wodzie pitnej oraz w osadach dennych powoduje powstanie ryzyka zdrowotnego związanego z konsumpcją wody z ujęć komunalnych oraz znacząco wpływa na koszty związane z jej uzdatnianiem. Konieczne zatem stało się ograniczenie ładunku zanieczyszczeń wprowadzanego bezpośrednio lub pośrednio do wód. Temu zagadnieniu poświęcone zostały prace związane z opracowaniem strategii ochrony wód powierzchniowych w zlewniach rzek zasilających zbiorniki wody komunalnej oraz w silnie uprzemysłowionych i zurbanizowanych zlewniach rzek. Do tych prac należą projekty związane z oceną zanieczyszczeń wód powierzchniowych przez rozpuszczalniki organiczne, oleje, substancje niebezpieczne, fosfor. Ponadto kilka prac poświęcono bezpośrednio zbiornikowi Goczałkowickiemu, Wisła Czarne, Kozłowa Góra i Porąbka.

Zanieczyszczone zbiorniki ulegają jednak procesom samooczyszczania, dlatego też w celu wypracowania skutecznych metod profilaktyki i rehabilitacji wód w zlewniach objętych odkształceniami powstającymi w wyniku działalności człowieka, przeprowadzono badania nad rewitalizacją zbiorników wodnych oraz wspomaganiem intensyfikacji procesów samooczyszczania wód.

Szereg prac wynika ze zobowiązań Polski jako sygnatariusza międzynarodowych porozumień i konieczności dostosowania prawa do przepisów Unii Europejskiej. Ich zakres obejmuje m.in. identyfikację źródeł i określenie sposobów zmniejszenia ryzyka występowania nadzwyczajnych zagrożeń dla środowiska wodnego (NZS), a także rozpoznanie parametrów troficznych stanów wód płynących.

Część prac została poświecona zagadnieniu wód transgranicznych. Wyniki tych prac zostały wykorzystane w obradach Polsko-Czeskiej Komisji Dwustronnej, zajmującej się zakresem kontroli jakości wód na rzece Odrze.

Prowadzone badania dotyczą podstaw teoretycznych programowania polityki ekologicznej wszystkich szczebli zarządzania, zasad i procedur strategicznej oceny oddziaływania na środowisko polityk sektorowych, programów i planów, sektorowych ocen oddziaływania oraz rozwijania zasad zrównoważonego rozwoju.

Zrealizowano między innymi prace dotyczące Krajowego Planu Działań na rzecz Zdrowia Środowiskowego, sektorowej oceny stanu środowiska w górnictwie węgla kamiennego, kształtowania ekorozwoju regionów uprzemysłowionych i programowania polskiej polityki ekologicznej w kontekście integracji z Unią Europejską. Rozwijane są także podstawy teoretyczne zarządzania ekologicznego, w szczególności zarządzania terenami zdegradowanymi i poprzemysłowymi. Ponadto opracowywane są programy ochrony środowiska województw, powiatów i gmin oraz oceny oddziaływania inwestycji na środowisko dla wszelkich typów planowanych przedsięwzięć, takich jak kompleksy rafineryjno-petrochemiczne, stacje paliw, elektrownie, elektrociepłownie, składowiska odpadów komunalnych i przemysłowych, a także programy i plany gospodarki odpadowej i wodnej.

Procedury szacowania ryzyka zdrowotnego stanowią narzędzie decyzyjne w zakresie eliminacji lub ograniczania negatywnego oddziaływania zanieczyszczeń środowiska na zdrowie ludzi. Wyniki szacowania ryzyka zdrowotnego wynikającego z zanieczyszczenia poszczególnych mediów środowiskowych dostarczają informacji, które mogą być wykorzystywane przez władze samorządowe i administracyjne do wyboru sposobu zagospodarowania lub/i rewitalizacji terenów zdegradowanych. W niektórych krajach zachodnich, a zwłaszcza w USA, wyniki oceny ryzyka zdrowotnego stanowią podstawę do podejmowania decyzji o sposobie i stopniu oczyszczania gleb i wód podziemnych na terenach poprzemysłowych.

Przez IETU, ocena ryzyka zdrowotnego jako metoda wspomagająca procesy decyzyjne w zakresie oczyszczania gleb i rewitalizacji terenów zdegradowanych została zastosowana w polsko-amerykańskich projektach (bioremediacja, fitoremediacja, Huta Cynku “Waryński” - linki), wykonywanych w Instytucie Ekologii Terenów Uprzemysłowionych. Metody oceny ryzyka zdrowotnego zaadaptowano także w Projekcie INCORE, realizowanym w ramach 5. Programu Ramowego UE. Zostały one również wykorzystane w kilku pracach oceniających ryzyko zdrowotne ludzi (dzieci, konsumenci warzyw, mieszkańcy miast), wynikające z zanieczyszczenia metalami toksycznymi (Pb, Cd) poszczególnych mediów środowiska (gleba, piasek z piaskownic, warzywa, całodzienna dieta, powietrze, woda do picia).

Ochrona środowiska jako jedna ze sfer działalności społecznej jest skuteczna wtedy, gdy podejmowane w jej obrębie decyzje uzyskują pełną akceptację społeczeństwa.

W 2000 roku uchwalono regulacje prawne dotyczące udziału społeczeństwa w procesie inwestycyjnym oraz zapewniające dostęp obywatela do informacji o stanie środowiska.

Od 1995 roku IETU realizuje projekty zmierzające do wypracowania zasad i procedur komunikacji społecznej w ochronie środowiska. Prowadzone są badania stopnia przygotowania pracowników administracji publicznej i samorządowej do włączania społeczeństwa w procesy decyzyjne.

Duża część prac koncentruje się na komunikacji społecznej w procesie rewitalizacji terenów poprzemysłowych. Wiele doświadczeń zdobyto realizując w ramach wieloletniej umowy z Departamentem Energetyki Rządu Stanów Zjednoczonych i Uniwersytetem Stanowym na Florydzie projekt Wdrożenie do praktyki metod oczyszczania gleb i wód podziemnych z zanieczyszczeń ropopochodnych.

Ponadto stała współpraca z Amerykańską Agencją Ochrony Środowiska, szczególnie przy organizacji szkoleń, pozwala nie tylko na adaptację, ale przybliżenie rozwiązań z zakresu komunikacji społecznej przedstawicielom administracji publicznej i samorządowej, przemysłu, społeczności lokalnych, małych i średnich przedsiębiorstw, instytucji naukowo-badawczych czy organizacji pozarządowych.

U.S. EPA
Methane to LNG
Żory Coal Mine Project












Branżowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE




Środowisko a Zdrowie