Postrzeganie przez Polaków problemów środowiskowych
w kontekście zdrowia człowieka

wyniki badań sondażowych

22 września 2005 roku w Ministerstwie Środowiska odbyło się seminarium “Postrzeganie przez Polaków problemów środowiskowych w kontekście zdrowia człowieka - wyniki badań sondażowych”, organizowane w ramach Programu Wieloletniego “Środowisko a Zdrowie”. W trakcie seminarium omówiono wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w latach 2003-2005 wśród społeczeństwa, organizacji pozarządowych, jednostek administracji samorządowej oraz uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych.

Celem badań sondażowych było poznanie poglądów różnych grup społecznych na temat zagrożeń środowiskowych postrzeganych przez pryzmat zdrowia człowieka oraz działań podejmowanych dla ograniczenia ich negatywnych skutków. Szczególną uwagę zwrócono na ocenę dostępności informacji o wpływie czynników środowiskowych na zdrowie.

Badania wśród społeczeństwa przeprowadzono przy współpracy z Instytutem Badania Opinii i Rynku Pentor S.A. na grupie 800 dorosłych Polaków.

W stosunku do lat 80. i 90. przeprowadzony sondaż wskazuje na wzrost świadomości społecznej Polaków. 80% respondentów dostrzega związek pomiędzy środowiskiem a zdrowiem. Znamienne jest to, że postrzeganie zagrożenia wynikającego ze stanu środowiska nie jest powiązane z miejscem zamieszkania. Tak samo zaniepokojony niekorzystnym oddziaływaniem zanieczyszczeń środowiska na zdrowie jest mieszkaniec obszaru zdegradowanego, jak i terenów niezanieczyszczonych, a także miasta i wsi. Uzyskane wyniki badań wskazują na konsekwentny wzrost przekonania, że indywidualne działania mogą przyczynić się do poprawy stanu środowiska, a tym samym i zdrowia. Wśród tych działań najczęściej wymieniano: systematyczne sortowanie odpadów, ogólną dbałość o czystość, nie wycinanie drzew i pielęgnowanie zieleni. W dalszej kolejności: stosowanie benzyny bezołowiowej, nie palenie śmieci zanieczyszczających powietrze, stosowanie ekologicznych opakowań. Na podkreślenie zasługuje fakt, że ankietowani nie wskazali działań, które przeciwdziałałyby nowym zagrożeniom, związanym z wprowadzaniem do środowiska nowych substancji chemicznych, nasilającym się hałasem, zarówno przemysłowym jak i komunalnym, promieniowaniem elektromagnetycznym, powszechną hermetyzacją i chemizacją żywności, żywnością modyfikowaną. Polacy podkreślają ograniczony dostęp do informacji o zagrożeniach zdrowia wynikających ze stanu środowiska. Ponad 40% respondentów uznało, że nie ma takiej informacji lub oceniło ją jako złą. Jako główne źródło informacji wskazywano programy telewizyjne, audycje radiowe i artykuły prasowe. Niewielu respondentów (poniżej 30%) korzysta z ulotek, broszur, biuletynów oraz raportów z badań czy internetu.

W latach 2003-2004 przeprowadzono badania wśród organizacji pozarządowych. Organizacje pozarządowe z obszaru środowiska i zdrowia nie tylko dostrzegają zależność stanu zdrowia od jakości środowiska, ale także w sposób nowoczesny i szeroki interpretują termin środowisko. Co przejawia się działaniami dotyczącymi nie tylko środowiska przyrodniczego, ale także środowiska pracy, domu, środowiska społecznego. Obecnie najważniejsze zagrożenia środowiskowe w opinii organizacji pozarządowych to stres (66,7%), toksyczne substancje chemiczne obecne w środowisku (62,1%), stan środowiska przyrodniczego (59,1%), uzależnienia (51,5%) oraz poczucie bezpieczeństwa (43,9%). Na szczególne pokreślenie zasługuje fakt, iż działania badanych organizacji pozarządowych dotyczą także mniej znanych środowiskowych zagrożeń zdrowia wpływających na zdrowie, samopoczucie oraz jakość życia społeczeństwa, a powstających w obrębie szeroko rozumianego środowiska psychicznego, psychologicznego, społecznego i estetycznego. Uwzględniają one takie czynniki środowiskowe jak: czynniki środowiskowe wewnątrz pomieszczeń (klimatyzacja, dym tytoniowy), społeczno-gospodarcze determinanty zdrowia środowiskowego, skutki zmian klimatu, promieniowanie elektromagnetyczna, genetycznie modyfikowaną żywność, hałas.

W latach 2004-2005 badaniami ankietowymi objęto wszystkie gminy w Polsce. Wśród głównych problemów środowiskowych jakie wskazywały gminy najczęściej wymieniano bezrobocie (87,83%) oraz złą sytuację materialną rodzin (84,39%). Oba problemy w równym stopniu dotyczą gmin miejskich, miejsko – wiejskich i wiejskich. Do istotnych problemów społecznych gmin należą również patologie społeczne, w tym alkoholizm, narkomania, przemoc. Wśród działań podejmowanych przez gminy dla zapewnienia mieszkańcom odpowiedniej jakości życia przeważają: uporządkowanie gospodarki odpadami, budowa i modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, budowa dróg oraz działania mające na celu poprawę bezpieczeństwa. Gminy podejmują także działania mające na celu poprawę standardu życia mieszkańców, takie jak ochrona terenów zielonych, budowa obiektów sportowo-rekreacyjnych, renowacja budynków mieszkalnych, usprawnienie komunikacji zbiorowej, ochrona przed hałasem.

Przedstawiciele jednostek samorządowych uważają, że na terenie kraju informacja o środowiskowych zagrożeniach zdrowia jest dostępna. W ostatnich latach nastąpił wzrost zapotrzebowania na tę informację. Wśród osób, które najczęściej poszukują informacji o środowisku w relacji do zdrowia znajdują się: przedstawiciele różnych grup zawodowych, organizacji pozarządowych, pojedyncze osoby niezrzeszone oraz uczniowie szkół różnego szczebla.

W 2005r. przeprowadzono badania wśród uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych. Prawie cała badana grupa uczniów dostrzega związek pomiędzy stanem środowiska a jakością życia. Aż 94% respondentów uważa, że zanieczyszczenia środowiska wpływają w bardzo dużym i dużym stopniu na zdrowie. Brak takiej zależności zauważyło niespełna 0,5% badanych uczniów. Jak wykazały badania, świadomość uczniów nie jest jednak adekwatna do ogólnej wiedzy na temat środowiskowych zagrożeń zdrowia. Zaledwie połowa uczniów wie, że zanieczyszczenia mogą wnikać do organizmu człowieka równocześnie drogą oddechową, pokarmową oraz przez skórę. 63% ankietowanych twierdzi, że największy negatywny wpływ na zdrowie człowieka ma zanieczyszczone powietrze. W zdecydowanie mniejszym stopniu zauważany jest wpływ zanieczyszczeń znajdujących się w żywności, wodzie i glebie, co może wskazywać na to, że uczniowie nadal nie dostrzegają związków i zależności pomiędzy poszczególnymi elementami środowiska.

Warto podkreślić, że uczniowie zauważają nie tylko zagrożenia wynikające z zanieczyszczenia środowiska, lecz również zagrożenia społeczne. Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk w opinii dzieci i młodzieży jest stres. Prawie 74% badanych uczniów wymienia ten czynnik jako główne źródło swoich niepokojów. Na kolejnych miejscach podawane są: toksyczne substancje chemiczne obecne w środowisku oraz zanieczyszczenie żywności. W dalszej kolejności wymieniane są: hałas, uzależnienia, szkodliwe promieniowanie oraz stan środowiska przyrodniczego i zmniejszenie powierzchni terenów zielonych. Uczniowie biorący udział w ankiecie o stanie otaczającego ich środowiska i jego wpływie na zdrowie dowiadują się najczęściej z radia i telewizji (68%). Ważną rolę pełnią również: szkoła, rodzice i prasa. W przekazie informacji mniejsze znaczenie ma internet i wydawnictwa popularno-naukowe.

Fotoreportaż