IETU Home
Page
Ekologiczne etykietowanie produktów
Ryszard Janikowski
Ryszard Janikowski
Streszczenie: Bardzo istotnym instrumentem polityki środowiskowej jest narzędzie określane jako ekoetykietowanie, etykietowanie środowiskowe (ecolabelling, environmental labelling). Istota rozważanego instrumentu polityki ekologicznej sprowadza się do wyróżnienia podzbioru produktów o pozytywnej jakości środowiska spośród wszystkich pozostałych alternatywnych wyrobów. Wyróżnienia, które umożliwi potencjalnym konsumentom rozpoznanie tej kategorii produktów spośród innych konkurujących z nimi na rynku. Instrument ten w ostatnim czasie został uznany jako bardzo efektywne narzędzie i dlatego bardzo wiele państw wprowadziło i wprowadza go do instrumentarium polityki środowiskowej. Także w naszym kraju zostanie on niedługo wprowadzony i stosowany w ramach państwowej polityki ekologicznej.
1. Instrumenty polityki ekologicznej
Polityka ekologiczna Polski sformułowana w latach 1990 - 1991 [1] jest w swych zasadniczych pryncypiach bardzo nowoczesną polityką. W pełni potwierdza to komparatywna analiza polskiej i holenderskiej polityki ekologicznej [2]. Ta ostatnia uznawana jest za modelowe rozwiązanie w Europie. Oznacza to także, że polityka ekologiczna naszego kraju zaczyna również posługiwać się nowymi instrumentami, w szczególności wynikającymi z możliwości, jakie zostały stworzone poprzez przemiany ustrojowe w Polsce, które wprowadziły mechanizm wolnego rynku i rzeczywistej konkurencji. Zbiór instrumentów, które są całkowicie zgodne z tymi zasadami polityki, a ponadto, lub nade wszystko wynikające ze strategii rozwoju zrównoważonego (sustainable development) [3], związany jest z produkto-zorientowaną polityką ekologiczną [4, 5]. Bardzo istotnym elementem tego zbioru instrumentów jest narzędzie określane jako ekoetykietowanie, etykietowanie środowiskowe (ecolabelling, environmental labelling).
2. Istota ekoetykietowania
W warunkach gospodarki wolnorynkowej, na rynku zaspokojenia danej potrzeby człowieka, występuje wiele konkurujących ze sobą produktów mających prawie takie same właściwości i spełniające te same lub prawie takie same funkcje.
Istnieje wiele przyczyn występowania na rynku alternatywnych produktów, aczkolwiek jedna jest jednak najistotniejsza. Jest nim fakt, że poszczególne wyroby są wytwarzane przez różnych producentów, stosujących odmienne sposoby oraz technologie ich wytwarzania. Zbiór konkurujących alternatywnych produktów przeważnie zawiera elementy, które nie są jednakowe z uwagi na ich charakterystyki ekologiczne. Nie wnikając głębiej w istotę i sposób oceny ekologicznego zróżnicowania produktów, możemy przyjąć, że zbiór wszystkich alternatywnych produktów zaspokajających pewną wybraną potrzebę człowieka, może być podzielony na podzbiory o różnej ekologicznej jakości.
Wyróżniamy trzy kategorie ekologicznej jakości produktu:
Istota rozważanego instrumentu polityki ekologicznej sprowadza się do wyróżnienia podzbioru produktów o pozytywnej jakości środowiska spośród wszystkich pozostałych alternatywnych wyrobów. Wyróżnienia, które umożliwi potencjalnym konsumentom rozpoznanie tej kategorii produktów spośród innych konkurujących z nimi na rynku.
Promocja takich produktów możliwa jest poprzez ich etykietowanie, czyli wprowadzanie graficznego symbolu informującego o pozytywnej jakości ekologicznej danego wyrobu.
System ekologicznego etykietowania produktu powinien mieć na celu przede wszystkim [4, 6, 8]:
Na rynku znajdują się produkty o lepszej i gorszej jakości środowiskowej. Konsument powinien zdawać sobie sprawę z faktu, że poprzez świadomy wybór produktu wyróżnionego etykietą, może przyczynić się do zmnieszenia presji na środowisko;
W celu spełnienia przez dany produkt kryteriów niezbędnych do przyznania mu ekoetykiety, producent zostanie zmuszony wytwarzać coraz bardziej środowiskowo przyjazne wyroby. Ponadto, jeśli produkt zostanie oceniony negatywnie, producent też jest zmuszony do podniesienia jego jakości środowiskowej, głównie po to, by jego towar pozostał konkurencyjny na rynku;
Konsumenci poprzez zakup towarów o pozytywnych charakterystykach ekologicznych przyczyniają się pośrednio do zmniejszenia szkodliwego oddziaływania na środowisko. Dzieje się tak dzięki temu, że producenci dostosowując swoją wytwórczość do popytu zgłaszanego przez konsumentów na towary opatrzone ekoetykietą, zmieniają profile i technologie produkcji, by w efekcie ograniczyć szkodliwe oddziaływanie wyrobów w trakcie ich całego cyklu życia.
Skuteczne funkcjonowanie systemu ekoetykietowania uzależnione będzie od tego, czy spełniać będzie on zasady i warunki, które przedstawione są poniżej.
Przy tworzeniu systemu ekoetykietowania konieczne jest przestrzeganie następujących zasad:
Zgodnie z tym co przedstawiono poprzednio, w zbiorze alternatywnych i konkurujących ze sobą na danym rynku produktów mogą i przeważnie występują produkty, które są zróżnicowane między sobą pod względem oddziaływania na środowisko.
Nim przejdziemy do dalszych rozważań, konieczne jest przypomnienie, że prawodawca pozwala na wprowadzanie do środowiska substancji, nawet takich, które są uciążliwe, szkodliwe a nawet toksyczne dla organizmów żywych. Tym samym emisje zanieczyszczeń, których wielkość nie powoduje przekroczenia dopuszczalnych poziomów, nie są - w sensie formalno-prawnym - traktowane jako zakazane. Wobec tego wielkość oddziaływania zgodna z obowiązującymi przepisami prawnymi jest całkowicie dopuszczalna i jednocześnie oznacza, że źródło emisji jest oceniane jako obojętne. Możliwe jest tym samym wyróżnienie trzech typów produktów:
Rozwój nauki, w tym w szczególności dyscyplin środowiskowych, wskazał bowiem, że ocena danej rzeczy nie może być skoncentrowana, zogniskowana tylko i wyłącznie na niej jako takiej. Ocena produktu dla potrzeb systemu ich ekoetykietowania oparta jest na środowiskowym wartościowaniu produktu "od kołyski do grobu", czyli na uwzględnieniu cyklu życia produktu, od jego wytworzenia, w tym: pozyskania i/lub wyboru surowca; dystrybucję; użytkowanie i wykorzystanie; aż do utylizacji zużytych produktów.
Analiza cyklu życia produktu jest podstawowym pojęciem w produkto-zorientowanej polityce ekologicznej. Jest to novum i zasadniczy wyróżnik tego sposobu rozpatrywania oddziaływania produktu na środowisko. Przedmiotem analiz nie jest produkt jako taki, lecz wyrób we wszystkich fazach cyklu jego życia. Cyklu, jaki przechodzi każdy produkt od momentu, w którym przygotowywane/wydobywane są surowce do jego wytworzenia, poprzez produkcję, wykorzystanie lub konsumpcję, aż po utylizację produktu występującego już w postaci odpadu. Zagadnienie analizy cyklu życia produktu jest szczegółowo przedstawione w pracy [12].
Zgodnie z tym co przedstawiono powyżej, produkt, którego ekologiczna ocena, bazująca na pełnym cyklu jego życia, będzie pozytywna, jest uznawany jako ekoprodukt i tym samym będzie mógł być ekoetykietowany. Jednocześnie wyraźnie trzeba podkreślić, że nie może on, w żadnej fazie swojego cyklu życia, powodować przekroczenia dopuszczalnych prawem poziomów oddziaływania. Wręcz odwrotnie, ekoprodukt powinien być - w kontekście wiedzy o oddziaływaniu danego typu wyrobów - "liderem" środowiskowym, czyli produktem wyprzedzającym obowiązujące w danej chwili normatywy i w pełni realizującym wskazania nauki kształtowania się charakterystyk ekologicznych tej klasy wyrobów.
5. Standaryzacja międzynarodowa
Konieczność standaryzacji ekoetykietowania produktów jest oczywista i wynika nade wszystko z faktu wymiany handlowej pomiędzy poszczególnymi krajami. Ponadto wprowadzenie Wspólnotowego oraz Nordyckiego systemu ekoetykietowania oznacza, że nastąpiła już pierwsza standaryzacja ekoproduktów, choć tylko w skali Wspólnot Europejskich i krajów skandynawskich.
W skali światowej koordynatorem standaryzacji jest Międzynarodowa Organizacja Standaryzacji - ISO, która od niedawna rozpoczęła prace z tego zakresu [13, 14]. Rekomendacje dotyczące standaryzacji międzynarodowej w zakresie etykietowania środowiskowego są opracowane przez specjalną podgrupę do spraw ekoetykietowania w ramach Strategic Advisory Group on Environment ISO - SAGE [13].
Obecnie istnieją liczne programy etykietowania środowiskowego, zarówno narodowe jak i programy różnych środowisk społecznych. Mimo występujących pomiędzy tymi programami wielu podobieństw, są również liczne różnice, które jeśli nie poświęci się uwagi, mogą doprowadzić do wytworzenia barier handlowych. Również dostęp do różnych programów oraz ich zrozumienie może być czasami trudne dla zagranicznego biznesu i przemysłu (np. bariery językowe, brak świadomości). Proponuje się w związku z tym zharmonizowanie programów etykietowania.
Długoterminowymi celami etykietowania środowiskowego powinno być ustanowienie międzynarodowego systemu rozpoznawanych symboli z korespondującymi nazwami i definicjami, zharmonizowanymi kategoriami produktów i porównywalnymi metodami testowymi. Jednakże, z uwagi na dużą liczbę zmiennych w programie etykietowania (kategorie produktów, różne typy etykiet) podgrupa SAGE zajmująca się etykietowaniem środowiskowym proponuje, aby w początkowych stadiach tworzenia międzynarodowego programu środowiskowego ekoetykietowania rozważana była ograniczona liczba problemów.
Ważne są także prace innych organizacji międzynarodowych, w szczególności Organizacji Rozwoju Przemysłowego Narodów Zjednoczonych - UNIDO [15] i Europejskiej Komisji Gospodarczej Narodów Zjednoczonych - UN ECE [16].
6. Nazwa systemu
Bardzo istotną kwestią jest wybór terminu, który będzie sloganową, hasłową jego nazwą umieszczoną na etykiecie. Z oczywistych powodów musi być to bardzo krótkie pojęcie, które będzie używane w procesie społecznego komunikowania się. Jednocześnie powinien on w miarę precyzyjnie odwzorowywać istotę merytoryczną zagadnienia.
W wyniku przeprowadzonych analiz, a także dyskusji z przedstawicielami konsumentów, producentów, Ministerstwa Ochrony środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Ministerstwa Przemysłu i Handlu proponuje się, żeby slogan systemu był pojęciem obojętnym - w sensie wartościującym. Tym samym, żeby w bezkontekstowym znaczeniu termin nie sugerował opatrznej interpretacji, że ekoprodukt jest wyrobem bezwzględnie nieuciążliwym dla środowiska. Jednocześnie przyjęto, że z uwagi na powszechne rozumienie i zrozumienie znaczenia przedrostka Eko, powinien być on wykorzystany przy budowie sloganu. W kontekście powyższego proponuje się, aby w konstrukcji etykiety systemu był użyty termin: Eko Znak.
Jednocześnie oznacza to, że w komunikowanie społecznym używane byłyby terminy: system Eko Znaku, produkt z Eko Znakiem, wyrób z Eko Znakiem, towar z Eko Znakiem, etc.
7. Perspektywy wprowadzenia etykiety ekologicznej w Polsce
W Polsce, w przeciwieństwnie do innych państw Europy Centralnej: Czech, Słowacji, Węgier lub Chorwacji [17], w chwili obecnej nie istnieje jeszcze zinstytucjonalizowany system ekoetykietowania produktów. Jednocześnie należy oczekiwać, że w niedługim czasie nastąpi ostateczne przyjęcie sposobu przyznawania etykiety. Jedną z możliwości jest jej wprowadzenie w ramach certyfikacji wyrobów, albowiem zgodnie z postanowieniem Rady do spraw Badań i Certyfikacji z dnia 6 czerwca 1994 r. w sprawie szczegółowego trybu certyfikacji wyrobów przewiduje się, że Polskie Centrum Badań i Certyfikacji wprowadzi ekoetykietowanie w ramach certyfikacji dobrowolnej.
Szczegółowy tryb certyfikacji wyrobów obejmuje "certyfikację na zastrzeżony przez Centrum znak ekologiczny:
7. Literatura
[1] URM, Polityka Ekologiczna Państwa, Urząd Rady Ministrów, Warszawa, 1991
[2] VROM, To chose or to lose, National Environmental Policy Plan, Ministry of Housing, Physical Planning and Environment, Hague, 1990
[3] IUCN/UNEP/WWF, Caring for the Earth. A Strategy for Sustainable Living, The World Conservation Union, United Nations Environment Programme, World Wide Fund For Nature, Gland, Switzerland, 1991
[4] Janikowski R., Michaliszyn B., Ecolabelling in Poland, United Nations Economic Commission for Europe, 1993
[5] Oosterhuis F.H., Linden van der J.W., Instruments for product-oriented environmental policy in Europe, EAERE Conference on "Institutions and Environmental Protection", Kraków, Poland, 1992
[6] Janikowski R., Michaliszyn B., Opracowanie koncepcji energo-środowiskowego znaku jakości na podstawie wskaźników środowiskowych i energetycznych, Instytut Ochrony środowiska, Katowice, 1991
[7] OCDE, Environmental Labelling in OECD Countries, Organisation for Economic Co-operation and Development, Paris, 1991
[8] Salzman J., The International Aspects of Environmental Labelling Programmes, U.S. EPA Conference on Environmental Labelling, Baltimore, Maryland, 1991
[9] Hardman G., Labelling: A Global Concern, U.S. EPA Conference on Environmental Labelling, Baltimore, Maryland, 1991
[10] Hirsbak S., Nielsen B. B., Lindhqvist T., Eco-Products. Proposal for an European Community. Environmental Label, Danish Technological Institute, Department of Environmental Technology, 1990
[11] Janikowski R., Michaliszyn B., Wysokińska E., Ustalenie listy wyrobów krajowych i importowanych, które powinny podlegać certyfikacji ze względu na szkodliwość dla środowiska wodnego oraz określenie wymagań jakim powinny odpowiadać te wyroby, Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych, Katowice, 1992 [12] Michaliszyn B., Janikowski R., Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych, Katowice, 1992
[13] ISO, Report of the Second Meeting of the ISO/IEC Strategic Advisory Group on Environment (SAGE), ISO/SAGE 35, Geneva, 1992
[14] Lehmann K., International standarization in the field of environment, UNEP Industry and Environment, January - February - March, 59-61, 1991
[15] UNIDO, International Product Standards: Trends and Issues, United Nations Industrial Development Organization, 1991
[16] ECE, Preparation for Environmental Product Profiles (EPP), ENVWA/WP.2/R.5, United Nations Economic Commission for Europe, 1991
[17] Rubik F., Petschow U., Scholl G., Wytyczne proekologicznej polityki na rzecz produktów, Materiały seminarium, Warszawa, 20-20 listopad 1995